Педагогика және психология

Professional Competence as an Object of Research in Higher Education: A Systematic Review

Нурзада Кожамбердиева,Алия Кудайбергенова — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0600

This article synthesizes national and international research on professional competence in a
master’s degree in higher education. The review addressed three questions: how professional competence is defined in recent literature, which constituent components are most frequently posited, and which assessment approaches are employed at universities: methodology and Methods. A structured search covering 2015-2025 was conducted with three sources. Inclusion criteria are peer-reviewed research that explicitly state a
definition of professional competence, describe its structural components, and report assessment methods or instruments. Results. Reported assessment practices typically combine practice-based tasks, mentor or supervisor observations, and employer feedback, often supported by rubrics or checklists. Research frequently links measured competence to academic achievement, practicum results, and early employment outcomes. A recurrent problem noted is misalignment between graduates’ competencies and labor-market needs; many institutions report adopting strategies to reinforce competence development and graduate employability, with outcomes varying by the strength of internal innovation and collaboration. Scientific Novelty. The review consolidates a dispersed body of national and international sources into a coherent frame. The study also provides transparent eligibility criteria and flow for included literature, enabling reproducibility. Practical Significance. Across the included research, operational definitions of competence anchored in observable performance and explicit levels make goals and criteria clearer and testable. Aligning competence development with labor-market expectations through employer collaboration and supervised practicum links measured competence to concrete outcomes. Several research reports associations with course achievement, practicum ratings, and early employment. These effects recur in different institutional and disciplinary settings, underscoring the applied value of the documented approaches.

Бұл ЖАЛПЫ БІЛІМ БЕРУ ҰЙЫМДАРЫНДА ЕРЕКШЕ БІЛІМ БЕРУ ҚАЖЕТТІЛІКТЕРІ БАР БАЛАЛАРДЫ ОҚЫТУҒА АРНАЛҒАН ЭКОЖҮЙЕ ҚҰРУДЫҢ НЕГІЗГІ ӘДІСТЕМЕЛІК МҮМКІНДІКТЕРІ

Laura Shalabayeva ,Акерке Умирбекова,Laura Butabayeva ,Damira Sovetkanova — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0600

Бұл мақалада жалпы білім беру ұйымдарындағы ерекше білім беру қажеттіліктері бар (ЕБҚ) білім алушылардың тиімді әлеуметтенуіне, академиялық жетістіктеріне және жан-жақты дамуына ықпал ететін инклюзивті білім беру экожүйесін дамытуға арналған негізгі әдістемелік негіздер ұсынылады. Экожүйе өзара байланысқан компоненттердің жиынтығы ретінде қарастырылады: педагогикалық, ұйымдастырушылық- басқарушылық, цифрлық, кадрлық және әлеуметтік-мәдени, олардың барлығы білім алушыларға жеке ерекшеліктерін ескере отырып үздіксіз қолдау көрсетуге бағытталған. Мұндай жүйені құрудың іргелі қағидаттары ретінде тұтастық, жекешелендіру, пәнаралық тәсіл және цифрлық трансформация анықталған. Инклюзияға деген көзқарастарды өзгерту үдерісінде осы қағидаттардың маңыздылығы ерекше атап өтіледі. Мақалада инклюзивті тәжірибелердің тиімділігіне ықпал ететін өзекті сын-қатерлер, қолда бар ресурстар мен институционалдық тетіктер қарастырылады. Ерекше назар ведомствоаралық үйлестіруге, цифрлық шешімдерді енгізуге және педагог кадрларды кәсіби даярлауға аударылады. Бұл материал инклюзивті білім беру саласындағы зерттеушілерге, мұғалімдерге, қолдау көрсету мамандарына және орнықты инклюзивті модельдерді қалыптастыруға мүдделі қызметкерлерге арналған.

A Model for the Formation of a Digital Culture of Future Teachers of Preschool Education Based on Neurotechnologies

Elmira Aitzhanova ,Inkar Khassanova ,Assima Darguzhieva ,Zhanargul Nabiyeva — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0600

The article addresses the problem of qualitatively updating the methodological and technological
substantiation of the system of preschool education, determined by the contemporary stage of global digital
transformation. The purpose of the study is to identify the theoretical and methodological foundations and develop
a structurally-functional model for the formation of the digital culture of future teachers of preschool education
that ensures the development of neuropsychological indicators of cognitive activity: methodology and Methods.
The methodological foundation of the study rests upon theoretical modelling, general didactic methods, and
integrated interdisciplinary research. The work employs a four-component structural model of the formation of
digital culture within the pedagogical process, integrating cognitive, structural, competency-theoretical, activity
theoretical, operational, and reflective-analytical modules. Results. The research has elaborated a structurally
functional model that integrates neuropsychological indicators into the process of professional training, thereby
ensuring the development of psychological readiness for the commencement of pedagogical activity at a new
level of professional competence development. Scientific Novelty. The key distinctive feature of the elaborated
model resides in the integration of neuropsychological processes into the conditions of digital competence
formation, ensuring the manifestation of professionally significant personal characteristics and the effectiveness
of the professional training of future teachers of preschool education. Practical Significance. The proposed model
enables the acquisition of contemporary professional pedagogical knowledge and facilitates the formation of
digital culture, thereby contributing to the enhancement of professional pedagogical training and the preparation
of future pedagogical professionals.

Formation of Research Competencies of Future Educational Psychologists in the Digital Educational Environment of the University

Ainur Dauletova ,Akmaral Aitzhanova ,Akbope Kerimbekova — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0600

The article addresses the problem of forming research competencies among future educational psychologists in the context of digital transformation of higher education. The authors substantiate the relevance of developing research competencies as a key component of professional preparation, which encompasses not
only methodological knowledge but also practical skills, analytical abilities, and personal qualities necessary for
reflective professional practice in contemporary educational environments: methodology and Methods. Empirical data were collected through a questionnaire survey using closed-type instruments. The questionnaire included 5 thematic blocks. The research sample was formed using purposive sampling and comprised 41 respondents. Results. The findings demonstrate that the digital educational environment, when appropriately utilized through grounded pedagogical methodology, creates unprecedented opportunities for developing research competencies. The research reveals that structured integration of research methodology content with digital tools and authentic psycho-pedagogical projects facilitates more effective competency formation. Analysis of the institutional conditions indicates that seven principal characteristics significantly influence the formation of research competencies. Scientific Novelty. The study presents empirical evidence that the distinctive features of digital educational environments, particularly networked collaboration, sophisticated analytical tools, and authentic project implementation, fundamentally transform the conditions for developing research competencies among future educational psychologists and contribute to overcoming problem areas in their professional preparation. Practical Significance. The comprehensive approach proposed in the article, integrating reconceptualization of professional preparation content with strategic utilization of digital tools and creation of supportive pedagogical conditions, provides practical guidelines for higher educational institutions implementing research competency development programs for educational psychology students.

Болашақ психолог-педагогтардың құзыреттерін SACERS шкаласы арқылы дамыту

Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0600

Кіріспе. Зерттеуде болашақ психолог-мұғалімдердің диагностикалық бағалау, бақылау, оқу тәжірибесі және кәсіби дамудағы құзыреттілігін арттыру мақсатында мектеп жасындағы күтім ортасының рейтингтік шкаласын (SACERS) білім беру бағдарламаларына интеграциялау әлеуетін зерттейді. Әдістеме және әдіс. Эксперименттік топқа (n=50) бақылау тобына (n=60) тағайындалған 110 бакалавриат студентін қамтитын аралас әдіс тәсілі қабылданды. Шамамен төрт аптаға жуық эксперименттік топ SACERS шкаласы арқылы шынайы білім беру параметрлерін басшылыққа ала отырып бағалау жүргізді, ал бақылау тобы тәжірибелік бағалау әрекеттерінсіз дәстүрлі оқу жоспарын ұстанды. Ғылыми жаңалық. Бұл зерттеу SACERS өлшем құралымен жан-жақты кәсіби құзыреттіліктерді дамытуға тиімді қолдау көрсететін және оқытудың рефлексиялық тәжірибесін дамытатын болашақ психологтарды оқытуда тиімді құрал бола алатынын растайды. Практикалық маңыздылығы. Зерттеудегі әдіс ұлттық және халықаралық стандарттарға сәйкес келетін рефлексиялық және аналитикалық дағдыларды дамытатын болашақ психологтардың білім беру ортасын бағалауды енгізудің ұтымды өлшем үлгісін ұсынады.

Developing Reflexive Skills in Future Social Educators for Enhancing Their Acmeological Competence

lira Ilyassova,Gunduz Samettin ,Gulnar Sholpankulova — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0600

This paper examines the level of reflexive skills among prospective social educators as a
foundation for developing acmeological competence. Acmeological competence is essential in the training
of social educators, as it enhances their professional competitiveness and effectiveness. This study aimed to
explore the significance of reflective skills in the development of acmeological competence among future social
educators, as well as to assess the current level of their reflective skill formation. Methodology and Methods.
To achieve this, the authors conducted a theoretical analysis of existing literature and utilized a survey method
to gather data from prospective social educators. Results. The findings indicate that while the respondents
demonstrate an awareness of their strengths and weaknesses, there remains a need for further development in
areas such as critical thinking, value awareness, and other key reflective dimensions. Scientific novelty. The study
highlights the necessity of designing and implementing specialized techniques or training programs to foster
reflective abilities within the educational process for social educators. To achieve higher levels of professional
accomplishment, social educators must be able to adjust their behavior, clearly understand their goals, and
evaluate their outcomes. Practical significance. Without well-developed abilities in self-awareness and self
understanding, the growth of their professional identity and expertise becomes unattainable.

Арнайы педагогика саласындағы мамандарды даярлауда жобалық оқыту технологиясының мазмұны мен педагогикалық мүмкіндіктері

Санжар Мамадалиев,Akbota Autayeva ,Ewa Maria Kulesza — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0600

зерттеудің мақсаты – арнайы білім беру саласындағы мамандарды даярлауда жобалық оқытудың мазмұны мен педагогикалық мүмкіндіктерін талдау. Жобалық оқыту болашақ мұғалімдердің кәсіби құзыреттерін дамытуға ықпал ететін тиімді әдіс ретінде қарастырылады. Зерттеуде сапалық және сандық әдістер қолданылды, оның ішінде ғылыми жарияланымдарды талдау, студенттер мен оқытушылар арасында жүргізілген сауалнамалар және оқу үдерісін бақылау әдістері қолданылды. Зерттеу Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік педагогикалық университетінде (ОҚМПУ) жүргізілді.

Зерттеу нәтижелері жобалық оқытудың оқу материалын терең меңгеруге, сыни ойлауды дамытуға және студенттердің топпен жұмыс істеу қабілетін арттыруға септігін тигізетінін көрсетті. Сонымен қатар, бұл әдіс студенттердің оқуға деген мотивациясын және кәсіби қызметке дайындық деңгейін арттыруға оң әсер етеді. Жобалық оқыту теориялық білім мен практикалық дағдыларды біріктіруге мүмкіндік береді.

Аталған зерттеу арнайы білім беру саласындағы мамандарды даярлау ісіне елеулі үлес қосады және жобалық оқытудың инновациялық әдіс ретінде маңыздылығын көрсетеді. Зерттеу нәтижелері арнайы білім беру қажеттіліктері бар балалармен жұмыс істеуге бағытталған жаңа оқу бағдарламаларын және оқыту стратегияларын әзірлеуде пайдаланылуы мүмкін.

Қазақстандағы ұлттық білім беру бағалауларында жасанды интеллект технологияларының әлеуетін пайдалану

Nurseit Baizhanov,Bolatbek Abdrasilov ,Hao Jiangang, Alfira Makhmutova — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0600

Жасанды интеллект (AI) білім беру саласында, соның ішінде білім алушылардың оқу жетістіктерін бағалау және педагогтардың кәсіби құзыреттерін анықтау үдерістерінде жылдам енгізіліп жатыр. Төменде Қазақстанның ұлттық бағалау жүйесінің барлық кезеңдерінде – тест тапсырмаларын әзірлеуден бастап пилоттауға, адаптивті өткізуге, автоматтандырылған бағалауға және нәтижелерді интерпретациялауға дейін – AI технологияларын қолдану мүмкіндіктері талқыланады. Академиялық есептер мен практикалық қолдануларға жүргізілген әдеби шолу AI-дің бағалау тиімділігін, объективтілігін және аналитикалық тереңдігін айтарлықтай арттыра алатынын көрсетеді. Мұндай AI шешімдері мультимодальды тапсырмалар құруды, пилоттау кезіндегі аномалияларды анықтауды және түзетуді, тестілеу барысындағы интеллектуалды прокторингті, ашық жауаптарды ашық әрі дәл бағалауды, сондай-ақ терең талдауды қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, алгоритмдік қиғаштық, деректер құпиялылығы, этикалық жауапкершілік және алгоритмдердің сенімділігі сияқты мәселелер шешілуі қажет. Сондай-ақ инфрақұрылымды жаңарту, нормативтік база құру, мамандарды даярлау және сапаны қамтамасыз ету жүйелерін нығайту маңызды. Жүйелі және біртіндеп енгізілген жағдайда AI бағалауды барынша ашық, әділ және тиімді етуге мүмкіндік береді. Бұл ауқымды бағалау жүйесін оқыту мен оқуды жақсартуға бағытталған икемді құралға айналдырады

SOCI-PROGRESS: ӘЛЕУМЕТТІК ОСТРАКИЗМНІҢ КЕШЕНДІ АЛДЫН АЛУ ЖӘНЕ УНИВЕРСИТЕТ ОРТАСЫНДА ИНКЛЮЗИВТІЛІКТІ НЫҒАЙТУ

Марзия Асылбекова,Индира Шайхымуратова ,Динара Оспанова,Бибинур Турымтаева — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0600

Әлеуметтік остракизм (елемеу, шеттету, қабылдамау) университеттерде студенттердің мотивациясын, әл-ауқатын және қатысуын төмендететін маңызды қауіп болып қала береді. Бұл зерттеудің мақсаты остракизмнің бастапқы таралуын бағалау және SOCI-PROGRESS араласуы оның көріністерін азайтатынын және компоненттері арасындағы байланысты «ажырататынын» тексеру болды. ЕҰУ-дің Журналистика және әлеуметтік ғылымдар факультетінің 161 студенті мен 34 оқытушысынан тұратын (1-4 курстар; мамандықтар: психология, философия және әлеуметтану) іріктемеде кездейсоқтықсыз квазиэксперименттік аралас «бұрын-кейін» дизайны қолданылды. Сандық компонент OES-A (қайталанатын өлшемдері бар үш кіші шкала) көмегімен сауалнама және тестілеуді қамтыды, ал сапалық компонент қысқаша фокустық талқылауларды қамтыды. Араласу құрылымдық қатысудан (топтық жобалар, пікірталас клубтары), жоғары сынып оқушыларынан бастап бірінші курс студенттеріне тәлімгерліктен және эмпатия мен эмоционалдық интеллект бойынша дәрістер/тренингтерден тұрды. Бастапқы кезеңде студенттердің 61%-ы оқшаулануды бастан кешіргенін, сондай-ақ жоғары деңгейдегі бас тарту (3,5) және елемеу (3,2) болғанын хабарлады. SOCI-PROGRESS енгізілгеннен кейін орташа баллдар төмендеді: елемеу − 17,6% (3,4 → 2,8), шеттету − 20,8% (2,4 → 1,9) және қабылдамау − 18,2% (3,3 → 2,7). Масштабаралық корреляциялар әлсіреді (мысалы, елемеу-қабылдамау: r ≈ 0,68 → r ≈ 0,51), бұл теріс үлгілердің жүйелілігінің төмендегенін көрсетеді. Мінез-құлық көрсеткіштері де жақсарды: бірінші курс студенттерінің тәлімгерлікке қатысуы 45%-ға артты (қатысу 30%-ға артты), студенттік клуб мүшелігі 25%-ға артты және студенттердің 50%-ы әлеуметтік байланыстардың кеңейгенін және оқшаулану сезімдерінің төмендегенін хабарлады. Осылайша, SOCI-PROGRESS шеттетудің пассивті және белсенді түрлерін тиімді түрде азайтады және олардың өзара байланысын әлсіретеді, тиесілілік ахуалын жақсартады. Модельді бірінші курс студенттеріне басымдық беру және кафедралардың нақты қажеттіліктеріне үздіксіз мониторинг және бейімделу жағдайында гибридті офлайн/онлайн форматтарды қолдау үшін масштабтауға болады.

БІЛІМ БЕРУДЕ ИНТЕГРАЦИЯЛАНҒАН STEM ӘДІСІН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, БИОТЕХНОЛОГИЯ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН ЗЕРТТЕУ

Bakhytzhan Temirkhan ,Kalampyr Zhumagulova — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0600

Мақалада биология пәнін оқытуда заманауи білім беру компьютерлік бағдарламалары мен инновациялық оқыту технологияларын қолданудың ерекшеліктері туралы ақпарат берілген. Зерттеу жұмысына сәйкес, биология пәнінің кіріспе тақырыптарын оқытуда заманауи тиімді инновациялық технологияларды қолдану жолдары қарастырылып, әдістемесі әзірленді. Интеграцияланған білім беру процесін қолданудың практикалық маңыздылығы – бірнеше ғылым салаларының өзара интеграциясы негізінде оқушылардың болашақ мамандығына деген қызығушылығы мен сенімін арттыру болып табылады. Зерттеу нәтижелері бойынша әзірленген сабақ әдістері педагогикалық тәжірибе барысында сыналып, олардың тиімділігі дәлелденді. Биотехнологияны оқытуда модель әдістерінің терең мазмұнын талдау және қолданудың маңыздылығы зор. Осыған байланысты жеке тұлғаның ғылыми біліктілігі мен кәсіби құзыреттілігін дамыту үшін заманауи STEM интеграцияланған бағдарламаларын пайдалану өзекті мәселелердің бірі болып табылады. Мақалада биотехнология пәніндегі арнайы модульде сәбіз экстрактісінен пектинді заттар алу тақырыбын оқытуда пәнаралық STEM бағдарламаларын қолдану ерекшеліктері мен практикалық зерттеу әдістерінің мысалдары келтірілген.

ЭМПАТИЯ МЕН ЗОРЛЫҚ-ЗОМБЫЛЫҚСЫЗ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС МЕХАНИЗМДЕРІ БУЛЛИНГТІҢ АЛДЫН АЛУ ФАКТОРЫ РЕТІНДЕ

Мейримгул Еркінбекова ,Сандуғаш Құланова,Арна Аплашова — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0600

Мақала білім беру кеңістігінде буллингтің алдын алудың тиімді факторлары ретінде эмпатия мен зорлық-зомбылықсыз коммуникация механизмдерін зерттеуге арналған

Мақалада эмпатия мен зорлық-зомбылықсыз коммуникацияны түсінудің теориялық тәсілдері және олардың буллингпен байланысы қарастырылған. Ерекше назар олардың психологиялық-педагогикалық аспектілеріне аударылады, олар буллингтің алдын алуда салауатты мектеп ортасын қалыптастыру үшін қолданылуы мүмкін. Қойылған мақсаттар мен белгіленген гипотезаны жүзеге асыру үшін сапалық және сандық талдау әдістері, тестілеу, фокус-сауалнамалар және эксперименттік зерттеу әдістері қолданылды.

Нәтижесінде эмпатияның жалпы деңгейі жасқа байланысты жоғарылайтыны анықталды. Үшінші топтың мысалында эмпатия деңгейі мен буллингке қатысу арасында нақты корреляция байқалды. Жүргізілген зерттеу оқушылардың эмпатия даму деңгейі, коммуникативтік дағдылары мен буллингке бейімділігі арасындағы елеулі байланысты анықтады. Талдау нәтижелері буллингке ұшыраған топтағы респонденттер коммуникативтік құзыреттіліктің ең төмен көрсеткіштерімен сипатталатынын көрсетеді. Бұл топқа сондай-ақ төмен өзін-өзі бағалау және жеткіліксіз өзін-өзі бағалау тән, бұл алынған мәліметтерге сәйкес, агрессивті коммуникативтік үлгілерді қолдануға бейімділіктің қалыптасуына әсер ететін этиологиялық фактор болып табылады және нәтижесінде буллинг жағдайының қайталануына әкеледі.

Барлық фокус-топтардың талқылауын сапалық талдау нәтижесінде буллингке қарсы профилактикалық шаралардың қажеттілігін атап өтетін қатысушылардың бірыңғай ұстанымы тұжырымдалды. Ерекше назар оқушыларға буллингтің алдын алу стратегияларын жүйелі түрде оқытуды енгізу қажеттілігіне аударылды. Пікірталас қатысушылары білім беру ортасындағы бұл теріс әлеуметтік-психологиялық құбылысты азайтуға бағытталған кешенді іс-шараларды әзірлеу мен жүзеге асырудағы мекемеаралық ынтымақтастықтың маңыздылығын атап өтті.

Педагогикалық эксперименттің деректері ұсынылған инновациялық механизмдердің тиімділігін растады, өйткені буллингке ұшыраған топта буллинг жиілігінің айтарлықтай төмендеуі, эмпатия деңгейінің жоғарылауы және зорлық-зомбылықсыз коммуникация дағдыларының қалыптасуы байқалды.

The Potential of ABA Therapy in Supporting the Development and Correction of Children with Special Educational Needs in Kazakhstan

AIDOS BEKMURAT,Nurgul Duissekeyeva — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0600

This study addresses the potential of Applied Behavior Analysis (ABA) therapy as a
developmental and corrective support tool for children with special educational needs (SEN) in Kazakhstan.
While ABA has been widely studied internationally, its application within Kazakhstan’s inclusive education
framework remains limited, creating a gap between global scientific evidence and national practice: methodology
and Methods. The research employed a theoretical-methodological review, analyzing international behavioral
science literature and Kazakhstan’s national classification of SEN learners. Sources were selected to evaluate
how ABA principles can be adapted for three SEN groups: children with psychophysical impairments, children
with specific learning difficulties and behavioral-emotional problems, and children experiencing socio-cultural,
linguistic, or economic barriers. Results. The review established that ABA has a strong evidence base in autism,
intellectual disabilities, and behavior regulation, while also demonstrating promising applications in speech
and motor impairments, learning disorders, and culturally diverse populations. Despite this relevance, ABA
remains underutilized in Kazakhstan due to limited professional training, insufficient contextual adaptation,
and misconceptions about its scope beyond autism. Scientific novelty. The study contributes to the expansion of
ABA knowledge by contextualizing it within Kazakhstan’s SEN classification system and inclusive education
agenda. It extends the global discourse by demonstrating ABA’s applicability not only as a clinical intervention
but also as a pedagogical framework adaptable to diverse learner needs. Practical significance. The findings
underscore the necessity of localized ABA models, culturally responsive implementation, and integration of
behavioral strategies into teacher training programs. This approach can strengthen inclusive practices and
improve developmental and learning outcomes for children with SEN in Kazakhstan.

Жасанды интеллект негізінде шетел тіліндегі грамматиканы индуктивті оқытуға арналған цифрлық трансформация

Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0600

Кіріспе. Мақалада шетел тілін оқытуда грамматикалық білімді тиімді меңгеру мәселесі қарастырылады. Зерттеу индуктивті әдісті жасанды интеллект (ЖИ) технологияларымен қолдау арқылы грамматикалық заңдылықтарды терең және саналы түрде меңгеруге бағытталған. Авторлар цифрлық трансформация жағдайында оқушылардың автономиясын, мотивациясын және аналитикалық белсенділігін арттыруда ЖИ құралдарының маңыздылығын негіздейді. Грамматикалық құзыреттілік қазіргі көптілді білім беру кеңістігінде коммуникативтік қабілеттің негізгі компоненті ретінде қарастырылады. Әдістеме және әдістер. Зерттеу 2025 жылдың күзгі семестрінде Ж.А. Ташенов атындағы университеттің «Мировые языки» факультетінде жүргізілді. Зерттеуге ағылшын тілі мамандығы бойынша оқитын 102 студент қатысты. Студенттер бақылау және эксперименттік топтарға бөлінді. Эксперименттік топ ChatGPT және Microsoft Copilot сияқты ЖИ құралдарымен қолдау көрсетілген индуктивті грамматикалық оқыту алды, ал бақылау тобы дәстүрлі индуктивті әдіспен оқытылды. Зерттеуде сандық әдістер қолданылды: грамматикалық құзыреттілік пен мотивацияны бағалау үшін алдын ала және кейінгі тесттер, сондай-ақ 5 балдық Лайкерт шкаласы негізінде сауалнама жүргізілді. Оқытушының бақылаулары да тіркелді. Нәтижелер. ЖИ қолдауымен жүргізілген индуктивті оқыту студенттердің грамматикалық құрылымдарды түсінуін, мотивациясын және когнитивтік белсенділігін едәуір арттырғаны анықталды. Эксперименттік топтағы студенттер бақылау тобымен салыстырғанда жоғары нәтижелер мен ережелерді терең меңгеруді көрсетті. Ғылыми жаңалығы. Зерттеу нәтижелері ЖИ технологияларын индуктивті грамматикалық оқытуға интеграциялау автономды оқуды, гипотезаларды тексеруді және грамматикалық құзыреттілікті арттыруды қамтамасыз ететінін дәлелдейді. Практикалық маңыздылығы. Зерттеу нәтижелері мектеп пен университет бағдарламаларында ЖИ көмегімен индуктивті әдістерді қолдану арқылы грамматиканы оқытуды жетілдіруге мүмкіндік береді. Зерттеу оқушыға бағытталған грамматикалық заңдылықтарды ашуға арналған бейімделген цифрлық орта құру бойынша әдістемелік ұсыныстар ұсынады.

БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ОҚЫРМАНДЫҚ САУАТТЫЛЫҒЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ МҮМКІНДІКТЕРІ

Өзлем Баш,Алуа Ибрайханова,Saltanat Nurbekova — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0600

Қазіргі таңда ақпараттың көлемі мен қолжетімділігінің артуы білім алушылардан ақпаратты тиімді пайдалану, бағалау және синтездеу қабілеттерін талап етеді. Осыған байланысты мақалада бастауыш сынып оқушыларының оқырмандық сауаттылығын қалыптастырудың мүмкіндіктері қарастырылады. Ғылыми әдебиеттерді талдау негізінде бастауыш сынып оқушыларының оқырмандық сауаттылығын қалыптастыру жағдайына жан-жақты шолу жасалды. Зерттеу барысында оқырмандық сауаттылық – жазбаша мәтіндерді түсіну, оларды талдау және өмірде қолдану қабілеті ретінде айқындалды.

«Кітап оқитын ұлт!» атты сауалнама 3-4 сынып оқушылары арасында жүргізілді. Зерттеу сапалық әдіске негізделді, бұл оқушылардың кітап оқуға деген қызығушылығы мен мәтінді түсіну деңгейін терең зерделеуге мүмкіндік берді. Алынған деректер мазмұндық және тақырыптық талдау әдістері арқылы өңделіп, оқырмандық сауаттылықты қалыптастыруға ықпал ететін негізгі факторлар анықталды.

Зерттеу нәтижелері бастауыш сынып кезеңінде оқырмандық сауаттылықты қалыптастыруда жүйелі оқыту мен кітап оқуға ынталандырудың маңыздылығын көрсетті. Бұл бағытта мұғалімдер мен ата-аналардың бірлескен жұмысы ерекше рөл атқарады.

Түйін сөздер: оқырман, оқырмандық сауаттылық, кітап оқуға қызығушылық, бастауыш сынып оқушылары.

Pedagogical feasibility of the Systemic-Structural Approach in Ecological-Chemical Education

Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0600

The study explores the concept of pedagogical expediency as a system-forming criterion of
sustainable didactics, addressing the need for a new educational paradigm in the context of global ecological
and cognitive challenges. Traditional linear didactics is shown to lose semantic relevance under conditions
of ecological crisis, cognitive overload, and transformation of human subjectivity. Methodology. Within the
framework of Systemic-Structural Didactics (SSD), a multi-level model of pedagogical expediency was
developed, encompassing biophysiological, psychological, social, and ecosystemic levels. The study applies
structural modeling, content analysis, and interdisciplinary synthesis to design diagnostic and developmental
tools for ecological-chemical education (ECE). Results. The research formalizes the SSD architecture, which
includes ontological, functional, and operational contours, ensuring systemic alignment of educational values,
content, and methods. The proposed matrix of correspondence between levels of expediency supports the design
of sustainable learning processes. The model of ecological metacompetence (EMC) is presented as an integrative
educational outcome that unites cognitive, ethical, behavioral, and adaptive dimensions. Scientific novelty. The
study introduces and substantiates the concept of ecological metacompetence and integrates it into the SSD
framework as a key indicator of sustainable and ethically grounded learning. The transition from a utilitarian to
an ontological logic of pedagogical activity is theoretically justified. Practical significance. The proposed SSD
based model can be applied in the design and evaluation of interdisciplinary courses, particularly in ecological
and chemical education, ensuring coherence between knowledge acquisition, ethical reasoning, and sustainable
behavior.